O‘ZBEK FOLKLORIDA XALFALAR IJODINING O‘RNI
O‘zbek folklorida xalfalar ijodining o‘rni monografiyasi O‘zbek xalq og‘zaki ijodining turli janrlari, ayniqsa qo‘shiq va dostonlarning xalfalar repertuaridagi o‘rni, ularning ijro va ijodiy xususiyatlari, shuningdek, shoira xalfalar ijodiyoti davomida an’ana va individuallikning o‘zaro bog‘liqligi va rivojlanishi tadqiq etilgan. Tadqiqot O‘zbekiston Respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi, Urganch davlat universiteti tomonidan chop etilgan. Monografiya Xorazm vohasi xalfachilik an’anasining tarixiy asoslari, shakllanishi, tadrijiy rivoji, xalfachilik markazlari, ijrochi va shoira xalfalar asarlarining tavsifi, mavzu doirasi va badiiyatini qamrab oladi. Adabiyot, san’at va madaniyat bilan qiziquvchilar uchun mo‘ljallangan.
Asosiy mavzular
- O‘zbek folklorida xalfalar ijodining o‘rni: Monografiya o‘zbek xalq ijodkorligining bir turi xalfachilik maxsus tarzda o‘rganildi. Unda xalfachilikning qorishiq harakterli-ijro, mustaqil ijod va raqs san’atlariga dahlsizligi yoritildi, badiiy asoslandi, o‘ziga xos xususiyatlari, an’ana va individuallik, nomdor xalfalar repertuari tahlil etildi, muayyan xulosalar umumlashtirildi.
- Xalfachilikning o‘ziga xos xususiyatlari va tarixiy asoslari: O‘zbek xalq og‘zaki badiiy ijodi nihoyatda boy bo‘lib, janriy tarkibi jihatidan rang-barangdir. Shu sababli, uning ijodkorlari va ijrochilari ham turli nomlar bilan ataladilar: baxshi, shoir, jirov, oqin, sannovchi, soqi, sozanda, sozchi, xalfa va boshqalar. Bunday nomlash turli hududlardagi tarixiy-badiiy an’analar, xalq ijodkorligining o‘ziga xos xususiyatlari va boshqa lokal ma’naviy-estetik omillar bilan izohlanadi.
- Xalfalar repertuaridagi poetik asarlar talqini: Xalfalarning ijro va ijoddagi salohiyati odatda ularning repertuaridagi asarlar hamda ularning badiiyligi bilan bog‘liqdir. Xalfachilik san’atiga xos tarixiylik va muayyan davrlarga oid estetik qarashlarning tadrijiy takomili ularning repertuarida ham aks etadi. Shuning uchun xalfachilikning har bir davrga mansub asosiy xususiyatini repertuar va uning tarkibini tashkil etadigan asarlarning badiiy tabiati belgilaydi.
- Shoira xalfalar ijodiyotida an’ana va individuallik: Xalfachilik faoliyatining muhim jihatlaridan biri an’anaviylik va individuallik munosabatida ko‘zga tashlanib, bu nisbat xalfalar tiplari, ular repertuaridagi asarlarning badiiy-estetik darajasini aniqlashda juda katta ahamiyatga ega. An’anaviy ijodiy jarayonning bu ikki qirrasi munosabatida an’ana etakchi, ancha yashovchan bo‘lib, individuallikni inkor etmaydi, balki uning hisobiga takomillashib boradi. Lekin individuallikning qamrov darajasi har bir xalfada har xildir, jumladan, bu xususiyat xonanda va dostonchi-qissaxon xalfalarda tinglovchilar tarkibi, ruhiyati, muayyan vaziyat va badihago‘ylik taqozosiga ko‘ra an’anaviy kuy va mavjud poetik matnga ijodiy yondashuvda aks etsa, shoira xalfalarda an’ana zamirida mustaqil she’riy asarlar yaratishda hamda ba’zan dostonlar to‘qimasini yangi baytlar bilan boyitishda namoyon bo‘ladi.