Muhammadrasul Mirzo “Devon”ining leksik-semantik xususiyatlari
Ushbu dissertatsiya Muhammadrasul Mirzo tomonidan yaratilgan “Devon” asarining leksik-semantik va funksional-uslubiy xususiyatlarini tadqiq qilishga bag'ishlangan. Tadqiqotda asarning lug'at boyligi, turkiy, arab va eroniy qatlamlarga mansub so'zlarning o'rni, shuningdek, dialektizmlar va metaforalardan foydalanish kabi jihatlar tahlil qilingan.
Asosiy mavzular
- Tadqiqotning dolzarbligi va zarurati: Jahon tilshunosligida mumtoz badiiy asarlar matnini etimologik, uslubiy va statistik nuqtayi nazardan o'rganish zamonaviy tillarda mavjud muammolarni hal qilish imkonini beradi. Muhammadrasul Mirzo “Devon”ining leksik-semantik xususiyatlarini o'rganish o'zbek tilshunosligi uchun muhim ahamiyat kasb etadi.
- Tadqiqotning maqsadi va vazifalari: Tadqiqotning maqsadi Muhammadrasul Mirzo bayozida qoʻllanilgan lug'aviy birliklarning statistik, struktur-semantik va funksional-uslubiy xususiyatlarini yoritib berishdan iborat. Vazifalarga "Devon" leksikasining statistik tavsifini berish, uni hozirgi oʻzbek adabiy tili bilan qiyoslash, leksemalarning tarixiy etimologik qatlamga mansubligini va semantik xususiyatlarini aniqlash, semantik guruhlarga ajratish va lingvopoetik tabiatini oydinlashtirish kiradi.
- Tadqiqotning obyekti va predmeti: Tadqiqot obyekti Muhammadrasul Mirzo qalamiga mansub, hijriy 1323-milodiy 1905-1906-yillarda ko'chirilgan “Devon” nusxasi hisoblanadi. Tadqiqot predmeti esa “Devon”ning leksik-semantik xususiyatlaridir.
- Tadqiqotning ilmiy yangiligi: Tadqiqotning ilmiy yangiligi shundan iboratki, unda "Devon"dagi oʻzlashmalar miqdorining turkiy soʻzlarga nisbatan ustunligi, arabiy-forsiy sinonimlarni birlashtirishi va ularning uslubiy-funksional nufuzining ustunligi isbotlangan.
- Tadqiqotning amaliy natijalari: Amaliy natijalari sifatida mumtoz matnlarning leksik qatlamlaridan foydalanish hozirgi oʻzbek tilining leksik qatlamlarini boyitishda muhim manba boʻlishi, radioeshittirishlar va elektron platformalar yaratishda foydalanilganligi ko'rsatilgan.
- Tadqiqotning ilmiy va amaliy ahamiyati: Ilmiy-nazariy xulosalar oʻzbek tilshunosligining tarixiy fonetika va leksika sathlaridagi muammolarni yechishga xizmat qiladi. Amaliy ahamiyati esa darsliklar, oʻquv qoʻllanmalar, lug'atlar tuzish va maxsus kurslar oʻtishda muhim manba boʻlishi mumkin.
- Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi: Tadqiqot natijalari asosida "Hozirgi oʻzbek tili" darsligining leksika, leksik-semantik sath, leksikologiya va leksikografiya qismlari tayyorlangan.
- Tadqiqotning tuzilishi va hajmi: Dissertatsiya kirish, uch bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati, shartli qisqartma va ilovalardan iborat boʻlib, 137 sahifani tashkil etadi.