Poliaminosaxaridlar asosida yangi hosilalar: sintezi, tuzilishi va fizik-kimyoviy xossalari
Ushbu avtoreferat poliaminosaxaridlar, xususan xitin va xitozanning kimyoviy tuzilishi, olinish usullari va olingan yangi hosilalarning fizik-kimyoviy xossalari hamda amaliy qo'llanilishiga bag'ishlangan. Tadqiqotda hasharotlar, jumladan, asalari, chigirtka va boshqa yurtimizda keng tarqalgan tabiiy manbalardan xitin va xitozan olish jarayonlari optimallashtirilgan. Xitozandan turli kimyoviy modifikatsiyalar natijasida yangi N-alkil va N-atsil hosilalari, Shiff asoslari, hamda kumush va selen kabi biogen elementlar bilan kompozitlar sintez qilingan. Olingan barcha moddalarning tuzilishi va xossalari zamonaviy fizik-kimyoviy usullar yordamida aniqlangan. Tadqiqot natijalari asosida ushbu moddalarning tibbiyot, qishloq xo'jaligi va ekologiya sohalarida qo'llash istiqbollari ko'rsatib berilgan. Xususan, kumush va selenli xitozan kompozitlarining terini tiklashdagi samaradorligi va xitozan asosidagi sorbentlarning chiqindi suvlardan og'ir metallarni ajratib olishdagi ahamiyati tadqiq etilgan.
Asosiy mavzular
- Xitin va xitozanning olinishi va kimyoviy modifikatsiyasi: Tadqiqotda hasharotlardan (Apis mellifera, Vespa orientalis va Vespula germanica) xitin olish jarayonining optimallashtirilishi va undan yuqori sifatli, past molekulyar og'irlikdagi, yuqori darajada deatsetillangan xitozan olish usullari taklif etilgan. Xitozanning N-alkil hosilalari (9 ta) va N-atsil hosilalari (4 ta) sintez qilingan, ularning tuzilishi va xossalari o'rganilgan. Shuningdek, xitozan gidrolizidan olingan glyukozamindan 3 ta Shiff asoslari sintez qilingan.
- Xitozan asosida kompozit materiallar tayyorlash: Tadqiqotda kumush (Ag) va selen (Se) kabi biogen elementlar bilan xitozan asosida kompozitlar tayyorlangan. Ushbu kompozitlarning tuzilishi, termik barqarorligi, kristallik darajasi va boshqa fizik-kimyoviy xossalari rentgen diffraksiyasi, SEM/EDX, TGA/DSC, DLS kabi usullar yordamida aniqlangan.
- Olingan moddalarning amaliy qo'llanilishi: Tadqiqot natijasida olingan xitozan va uning hosilalarining tibbiyot sohasida, xususan, terini tiklash (regeneratsiya) jarayonlarida, shuningdek, atrof-muhitni muhofaza qilishda, jumladan, chiqindi suvlarni tozalashda sorbent sifatida qo'llash mumkinligi ko'rsatib berilgan. Xususan, selenli xitozan kompozitining yaralarni tez bitishiga yordam berishi va immobilizatsiya qilingan xitozan granulalarining suvdan mis ionlarini ajratib olishdagi samaradorligi amaliyotda sinab ko'rilgan.