Тетрагидроизохинолин, хиназолон алкалоидлари, уларнинг ҳосилалари синтези, модификацияси ва биологик фаоллиги

Ushbu doktorlik dissertatsiyasi avtoreferati O‘simlik moddalari kimyosi institutida bajarilgan ilmiy-tadqiqot ishlarining natijalarini o‘z ichiga oladi. Unda 1-aril-6,7-dimetoksi-1,2,3,4-tetragidroizoxinolinlar, triklitsiklin-xinozalinlar va ularning olinmalarini sintez qilish, modifikatsiyalash hamda ularning biologik faolligini o‘rganish yoritilgan. Tadqiqotlar natijasida yangi birikmalar sintez qilingan, ularning tuzilishi va biologik faolligi aniqlangan hamda shu asosida potentsial dorivor vositalar yaratish bo‘yicha takliflar berilgan. Dissertatsiya ilmiy va amaliy ahamiyatga ega bo‘lib, unda keltirilgan uslublar va olingan natijalar organik va bioorganik kimyo sohalarida qo‘llanilishi mumkin.

Asosiy mavzular

• Tadqiqotning dolzarbligi va zarurati: Zamonaviy tibbiyotda yangi, samarali va xavfsiz dorilarni yaratishning dolzarbligi, ayniqsa, azotli geterotsiklik birikmalar, xususan, izoxinolin va xinozalin alkaloidlarining biologik faolligi va ularning sintezini o‘rganishning ahamiyati ta'kidlangan. O‘zbekistonda dori-darmon sanoatini rivojlantirishga qaratilgan davlat siyosati va uning doirasida olib borilayotgan tadqiqotlar muhimligi ko‘rsatilgan.
• Tadqiqotning ilmiy yangiligi: Geterotsiklik birikmalarni sintez qilish va kimyoviy modifikatsiyalash bo‘yicha tizimli tadqiqotlar olib borilgan, 134 ta yangi birikma sintez qilingan va ularning tuzilishi zamonaviy fizik-kimyoviy usullar bilan tasdiqlangan. Xususan, 1-aril-6,7-dimetoksi-1,2,3,4-tetragidroizoxinolinlarni sintez qilishning samarali usullari ishlab chiqilgan, ularning biologik faolligi va struktura-faollik bog‘liqligi o‘rganilgan.
• Tadqiqotning amaliy natijalari: Yangi birikmalar sintez qilingan, ulardan ba’zilari sitotoksik, o‘smaga qarshi, sedativ-anksolitik, neyroleptik, qizg‘in ta’sirga ega ekanligi aniqlangan. Tadqiqot natijalari bo‘yicha 7 ta patent olingan va xalqaro jurnallarda maqolalar chop etilgan. Olingan yangi birikmalar dorivor vositalar yaratishda muhim asos bo‘lishi mumkinligi ko‘rsatilgan.
• Tadqiqotning asosiy xulosalari: Izoxinolin va xinozalin alkaloidlarining sintezi va kimyoviy modifikatsiyalash bo‘yicha tizimli tadqiqotlar o‘tkazilgan, yangi gibrid molekulalar sintez qilingan, ularning tuzilishi va farmakologik xossalari aniqlangan. Kimyoviy reaksiyalar mexanizmlari va ushbu sinf birikmalarining sintezi uchun tavsiya etilgan usullar, ularning amaliy ahamiyati ko‘rsatib berilgan.