Ingliz va oʻzbek badiiy asarlaridagi paremiyalarda nutqiy aktlarning ifodalanishi (V.Kollinz va A.Qodiriy asarlari misolida)

Ushbu dissertatsiya ingliz va oʻzbek adabiy asarlaridagi sheʼriy birliklar orqali nutqiy akt turlarining ifodalanishini V. Kollinz va A. Qodiriy asarlari misolida oʻrganadi. Tadqiqot lingvopragmatika, tilshunoslik va adabiyotshunoslik sohalarini qamrab oladi. Muammo shundaki, jahon tilshunosligida nutqiy aktlar va ularning paremiyalarda ifodalanishi yetarlicha oʻrganilmagan. Tadqiqotning maqsadi ingliz va oʻzbek paremiyalari pragmatik jihatdan tahlil qilish orqali ularning oʻziga xos oʻxshash va farqli jihatlarini ochib berishdir. Tadqiqotda quyidagi vazifalar belgilangan: nazariy jihatdan paremiyalarning nutqiy akt turlari bilan oʻzaro bogʻliqligini aniqlash, V. Kollinz va A. Qodiriy asarlaridagi paremiyalarning nutqiy aktlar sifatida tahlil qilish, hamda ularning lingvopragmatik xususiyatlarini solishtirish. Tadqiqot natijasida milliy va xorijiy adabiyotlarda paremiyalar nutqiy akt sifatida tadqiq qilinganligi va uning oʻziga xos jihatlari aniqlangan. Shuningdek, paremiyalarning illokutiv va perlokutiv bosqichlari tez va taʼsirchan ijro etilishi, hamda bitta paremiyaning bir kontekstda bir nechta nutqiy aktni ifodalashi mumkinligi koʻrsatilgan. Tadqiqot natijalari lingvistlar uchun ilmiy manba sifatida xizmat qiladi va Oʻzbekiston Respublikasi taʼlim tizimini rivojlantirishga hissa qoʻshadi.

Asosiy mavzular

Dissertatsiya mavzusining dolzarbligi va zarurati: Jahon tilshunosligida nutqiy aktlarning va paremiyalar oʻziga xos jihatlarining oʻrganilishi, ayniqsa, ingliz va oʻzbek tillaridagi adabiy asarlarda ularning ifodalanishi muhim ahamiyatga ega. Zamonaviy tilshunoslikdagi lingvopragmatika yoʻnalishi rivojlanib borayotgan bir sharoitda ushbu mavzu dolzarb hisoblanadi.
Tadqiqotning maqsadi va vazifalari: Asosiy maqsad – ingliz va oʻzbek adabiy asarlaridagi paremiyalarda nutqiy akt turlarini ifodalanishining oʻziga xos oʻxshash va farqli jihatlarini ochib berish. Vazifalar esa quyidagilardan iborat: paremiyalarda pragmatik intensiyalarning oʻziga xos xususiyatlarini ochib berish, V. Kollinz va A. Qodiriy asarlaridagi paremiyalarni nutqiy akt turlari asosida tahlil qilish, hamda ularning lingvopragmatik xususiyatlarini aniqlash.
Tadqiqot obyekti va predmeti: Obyekt sifatida V. Kollinzning “The Moonstone”, “No name” va A. Qodiriyning “Oʻtkan kunlar”, “Mehrobdan chayon” asarlaridagi paremiyalar olingan. Predmeti esa ingliz va oʻzbek adabiy asarlaridagi paremiyalar orqali nutqiy aktlarning ifodalanishi bilan bogʻliq lingvopragmatik xususiyatlardir.
Tadqiqotning yangiligi va ilmiy ahamiyati: Tadqiqot paremiyalarning frazeologik birliklardan farqlanishini hamda ularning nutqiy akt sifatida ifodalanishining oʻziga xos jihatlarini ochib beradi. Ilmiy ahamiyati shu bilan belgilanadiki, tadqiqot natijalari semantika, leksikologiya, paremiologiya, lingvopragmatika sohalarini boyitadi va boshqa tadqiqotlar uchun manba boʻlib xizmat qiladi.
Tadqiqotning amaliy ahamiyati va natijalari: Amaliy ahamiyati shundaki, undan lugʻatlar tuzishda, izohlarni mukammallashtirishda, tarjimada va ommaviy axborot vositalarida foydalanish mumkin. Tadqiqot natijalari ilmiy-amaliy anjumanlarda, konferensiyalarda va jurnallarda chop etilgan.
Xulosa: Paremiologiya frazeologiya bilan chambarchas bogʻliq boʻlsa-da, oʻziga xos jihatlarga ega. Paremiyalar tilshunoslikda oʻziga xos oʻrin tutadi va milliy mentalitetni aks ettiradi. Ingliz va oʻzbek tillarida nutqiy aktlarni ifodalashda turlicha uslublar qoʻllanadi. Tadqiqot ushbu yoʻnalishda muhim ilmiy xulosa va tavsiyalar beradi.