Buxoro oʻgʻuz shevalarining til xususiyatlari

Ushbu dissertatsiya avtoreferati Buxoro oʻgʻuz shevalarining til xususiyatlarini ilmiy-amaliy tahlil qilishga bag'ishlangan bo'lib, unda ushbu shevalarning fonetik, morfologik, leksik-semantik va sintaktik jihatlari O'zbekiston Respublikasi Oliy ta'lim, fan va innovatsiyalar vazirligi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasida DSc.03/30.12.2021.Fil.70.01 raqamli Ilmiy kengashining 2024-yil... soat... kuni majlisida himoya qilinadi. Tadqiqotning ilmiy yangiligi va amaliy ahamiyati hamda O'zbekiston Respublikasini rivojlantirish bo'yicha Harakatlar strategiyasi doirasida amalga oshirilganligi bayon etilgan.

Asosiy mavzular

Tadqiqotning dolzarbligi va zarurati: Dunyodagi har bir tilning ichki rivojlanishini ta'minlovchi sheva va dialektlarni tadqiq qilish, nomoddiy madaniy meros va qadriyatlarning tarkibiy qismi boʻlgan shevalarni har tomonlama oʻrganish soha rivojini ta'minlovchi muhim omil hisoblanadi. Jahon tilshunosligida milliy til va etnik jarayon shakllanishida dialekt roli mushtarakligi muammolarining yechimi masalasida turli yo'nalishlarda tadqiqotlar olib borilmoqda. Shuningdek, mustaqillik yillarida ona tilimiz har tomonlama ravnaq topib, jahon miqyosida sport, san'at va madaniyat kabi sohalarida qoʻllana boshlandi. Biroq adabiy tilining bir bo'lagi hisoblangan, oʻzbek dialektologiyasi sohasida, fundamental tadqiqotlarning yuzaga kelmayotgani achinarli holatdir.
Tadqiqotning respublika fan va texnologiyalari rivojlanishining ustuvor yoʻnalishlariga mosligi: Tadqiqot respublika fan va texnologiyalari rivojlanishining I. "Axborotlashgan jamiyat va demokratik davlatni ijtimoiy, huquqiy, iqtisodiy, madaniy, ma'naviy-ma'rifiy rivojlantirishda innovatsion g'oyalarni tizimini shakllantirish va ularni amalga oshirish yo'llari” ustuvor yoʻnalishi doirasida amalga oshirilgan.
Dissertatsiya mavzusi boʻyicha xorijiy ilmiy tadqiqotlar sharhi: Shevalar xalqning milliy ma'naviyati hamda millatlarning tamadduni asosida tahlil qilingan. Jahon tilshunosligida olib borilgan lingvokulturologik va areal lingvistik tadqiqotlar natijasida bir qator ilmiy natijalarga erishilgan, jumladan, oʻzbek shevalarini jahon tilshunoslari maxsus oʻrgana boshladi. Tarixiy dialektologiya sohasiga zamonaviy shevalar va lingvistik xaritalardan olingan ma'lumotlar asosida dialektlarni qayta qurish tajribalari ham kiradi.
Muammoning oʻrganilganlik darajasi: Oʻzbek xalq shevalarini oʻrganish sohasida Y.D. Polivanov, A.K. Borovkov, K.K. Yudaxin, Gʻ.O. Yunusov, S. Ibrohimov, F. Abdullayev, Sh. Shoabdurahmonov, B. Jo'rayev, O. Madrahimov, A. Aliyev, A. Shermatov, V. Egamov, H. G'ulomov, A. Ishayev va boshqa olimlarning xizmatlari benihoya katta ahamiyatga ega. Biroq Buxoro viloyatida tarqalgan oʻgʻuz shevalari til xususiyati maxsus, monografik tarzda tadqiq etilmagan.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi: Buxoro oʻgʻuz shevalarining unli va undosh tovushlar tizimi adabiy til va oʻzbek tilining boshqa oʻgʻuz shevalariga qiyoslanib, unli va undosh tovushlar bilan yuz beradigan fonetik hodisalar ochib berilgan; sheva leksikasida ma'no torayishi, ma'no kengayishi, yangi ma'no hosil boʻlishi kabi leksik xususiyatlar aniqlanib, sinonimiya, antonimiya, omonimiya hodisalarining adabiy til va shevadagi farqli tomonlari koʻrsatilgan; Buxoro oʻgʻuz shevalarida uchraydigan morfologik kategoriya va formalarga tegishli soʻz yasovchi, lugʻaviy va sintaktik shakl yasovchi qoʻshimchalar aniqlanib, morfologiyasi bilan oʻzbek tilining boshqa oʻgʻuz shevalari va turkman tili hamda uning shevalari diaxron va sinxron aloqalari ochib berilgan.
Tadqiqotning amaliy natijalari: BOʻShda fonetika, morfologiya va sintaksis masalalarida yigʻilgan materiallar "Oʻzbek dialektologiyasi" darsligini boyitishda qo'shimcha manba sifatida xizmat qila oladi. BOʻSh soʻz boyligi boʻyicha to'plangan va har tomonlama tahlil qilingan materiallar "Oʻzbek tilining dialektologik atlasi", ko'p jildli “Oʻzbek tilining izohli lug'ati" va shu kabilarni yaratish hamda takomillashtirishda muhim manbalardan biri boʻla oladi.
Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi: Buxoro oʻgʻuz shevalaridagi lug'aviy birliklarni fonetik, morfologik, genetik, leksik-semantik va sintaktik tadqiq etish boʻyicha olingan ilmiy natijalar asosida Buxoro oʻgʻuz shevalarining lug'atdagi leksikografik tahlillarni yanada takomillashtirgan va soʻzlarning ma'no xususiyatlarini tanlab olish va izohlashda fundamental loyiha orqali oʻzbek tilining oʻquv darajalanish lug'atida darajalanuvchi shevaga xos soʻzlarning mavzuviy koʻlamiga koʻra bir xil darajalanish belgisiga koʻra turlicha xususiyatlarini yoritishda foydalanilgan.
Tadqiqot natijalarining aprobatsiyasi: Tadqiqot natijalari 9 ta xalqaro va 3 ta respublika ilmiy-amaliy anjumanlarida ma'ruza shaklida bayon qilingan va muhokamadan oʻtkazilgan.