Elektr harakat tarkibidagi tortuvchi asinxron motorlarining ekspluatatsion ko’rsatgichlarini yaxshilash

Ushbu avtoreferat O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi huzuridagi Ilmiy ishlanmalarni baholash va rivojlantirish markazining 2023 yilgi reytingiga ko'ra O‘zbekistonning eng yaxshi 10 ta ilmiy-texnik yo'nalishidan biri bo‘lgan temir yo'l transporti sohasidagi tadqiqotlar natijalarini o'z ichiga oladi. Dissertatsiya O‘zbekiston Respublikasi oliy taʼlim, fan va innovatsiyalar vazirligi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasida B2023.4.PhD/T4294 raqami bilan roʻyxatga olingan. Tadqiqot muallifi Berdiyev Oʻlmasbek Nurali oʻgʻli Toshkent davlat transport universiteti huzuridagi ilmiy kengashda himoya qilgan va texnika fanlari boʻyicha falsafa doktori (PhD) ilmiy darajasini olish uchun tayyorlangan. Tadqiqotning asosiy maqsadi elektrovozlar tortuvchi asinxron motorlarining ekspluatatsion koʻrsatkichlarini rotor pazlarining geometrik oʻlchamlarini oʻzgartirish hisobiga yaxshilashdan iboratdir. Ushbu maqsadga erishish uchun bir qator vazifalar belgilangan boʻlib, jumladan, elektr mashinalari nazariyasi asosida zamonaviy usullarni tahlil qilish, Ansys Maxwell dasturi yordamida magnit maydonini hisoblash uchun model yaratish, Matlab Simulink paketida modellarni takomillashtirish, hamda tadqiqot natijalarini amaliyotga tatbiq etish kabi ishlar bajarilgan. Tadqiqot natijasida 4 ta foydali model uchun patent va 2 ta EHM uchun dasturga guvohnoma olingan. Tadqiqot ishlari

Asosiy mavzular

Kirish qismida dissertatsiya mavzusining dolzarbligi va zarurati: Jahonda yuk va yoʻlovchilarni tashish tizimida temir yoʻl transporti yetakchi oʻrinlardan birini egallamoqda. Qoʻllash koʻlamini kengaytirish va raqobatbardoshligini saqlab qolish maqsadida, dunyo miqyosida harakat tezligini oshirish, harakat tarkiblarining ishonchliligini ta'minlash borasida izchil ishlar amalga oshirilmoqda. Ayniqsa, zamonaviy elektr harakat tarkiblarini tortuvchi asinxron motorlar bilan jihozlash amaliyotga joriy etishni taqozo etmoqda. Shu jihatdan, elektr harakat tarkiblarining uzluksiz va yuqori samarada faoliyat yuritishida motorlar ishonchliligini oshirish, ularning konstruksiyasini takomillashtirish hamda ishlash parametrlarini aniqlashda ilmiy yondashuvdan foydalanish muhim ahamiyatga ega hisoblanadi.
Tadqiqotning respublika fan va texnologiyalari rivojlanishining ustuvor yoʻnalishlariga muvofiqligi.: Mazkur tadqiqot Oʻzbekiston Respublikasi fan va texnologiyalarini rivojlantirishning 2. "Energetika, energiya va resurs tejamkorlik" ustuvor yoʻnalishlariga muvofiq bajarilgan.
Muammoning oʻrganilganlik darajasi.: Tortuvchi asinxron motorlarning samaradorligini oshirish usullari va texnik vositalarini takomillashtirish boʻyicha ilmiy tadqiqotlar jahonning ilmiy markazlarida va oliy ta'lim muassasalarida olib borilmoqda. Biroq tortuvchi asinxron motorlarning magnit maydonini toʻla qonli matematik modelini yaratish va ularning ekspluatatsion koʻrsatkichlarini yaxshilashga alohida e'tibor qaratilmagan.
Tadqiqotning maqsadi va vazifalari.: Tadqiqotning maqsadi elektrovozlar tortuvchi asinxron motorlarining ekspluatatsion koʻrsatkichlarini rotor pazlarining geometrik oʻlchamlarini oʻzgartirish hisobiga yaxshilash. Tadqiqotning vazifalari: elektrovozlar tortuvchi asinxron motorlarning ekspluatatsion koʻrsatkichlarini yaxshilashning zamonaviy usullarini tahlil etish; kompyuter modelini yaratish.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi va amaliy ahamiyati.: Yangi ilmiy yangiliklar - matematik model yaratish, imitatsion modelni takomillashtirish, algoritmni takomillashtirish, qurilma ishlab chiqish. Amaliy ahamiyati - tadqiqot natijalarining joriy qilinishi va iqtisodiy samaradorlikka erishish.
Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi.: Ishlab chiqilgan qurilmalar "Oʻztemiryoʻlmashtaʼmir" unitar korxonasida elektrovozlar tortuvchi asinxron motorida tatbiq etilgan. Natijada, yillik kutilayotgan iqtisodiy samaradorlik tortuvchi asinxron motorning ekspluatatsion koʻrsatkichlarini yaxshilash hisobiga 113 million soʻmni tashkil qiladi.
Xulosa.: Tadqiqot natijalariga koʻra, tortuvchi asinxron motorlarning ekspluatatsion koʻrsatkichlarini yaxshilashda magnit maydonining shakli sinusoidaga yaqin boʻlishi muhim rol oʻynaydi. Ansys Maxwell dasturi yordamida ishlab chiqilgan modelda foydali ish koeffitsiyenti 1% ga, quvvat koeffitsiyenti esa 1,06% ga oshgan. Matlab Simulink paketida modellashtirish natijalari eksperimental natijalardan oʻrtacha 4,8% ga farq qilgan. Tadqiqot doirasida 4 ta foydali model uchun patent va 2 ta EHM uchun dasturiy ta'minot uchun guvohnomalar olingan. Tadqiqot natijalari "Oʻzbekiston temir yoʻllari” AJ tasarrufidagi “O'ztemiryoʻlmashtaʼmir” UK da tatbiq etilib, yillik iqtisodiy samaradorlik 113 000 000 so'mni tashkil etgan.