Talabalar intellektual faoliyatini optimallashtirishning psixologik determinantlari
Ushbu avtoreferat "Talabalar intellektual faoliyatini optimallashtirishning psixologik determinantlari" mavzusida D.U. Raxmanova tomonidan tayyorlangan doktorlik dissertatsiyasining qisqacha mazmunini ochib beradi. Unda tadqiqotning dolzarbligi, uning maqsadi va vazifalari, ishlatilgan usullar, ilmiy yangiligi, amaliy ahamiyati hamda tadqiqot natijalari batafsil yoritilgan. Xususan, talabalarning turli intellekt turlarini (umumiy, vizual, analogiya, amaliy) optimallashtirishga ta'sir etuvchi ichki va tashqi omillar, ya'ni psixologik determinantlar aniqlangan va ularning oʻzaro bogʻliqligi tadqiq etilgan. Tadqiqotda talabalar intellektual faoliyatini optimallashtirishning tavsiflovchi yetakchi psixologik determinantlari tahlil qilingan va ular asosida amaliy taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Asosiy mavzular
- Tadqiqotning dolzarbligi va zarurati: Jahonda shaxs intellektual faoliyatini optimallashtirish va inson kasbiy-hayotiy sifatini yuksaltirish masalalarining tobora dolzarb ahamiyat kasb etayotganligi va Yangi Oʻzbekistonda talabalar intellektual faoliyatini optimallashtirishning psixologik masalalariga katta ahamiyat berilayotganligi ta'kidlanadi. Bu borada zarur huquqiy-me'yoriy asoslar yaratilganligi va ilmiy-tadqiqot ishlarining olib borilayotganligi qayd etilgan.
- Tadqiqotning maqsadi va vazifalari: Tadqiqotning asosiy maqsadi talabalar intellektual faoliyatini optimallashtirishning psixologik determinantlarini aniqlash asosida ilmiy-amaliy taklif va tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat. Vazifalar sifatida esa turli intellekt turlarini integrativ namoyon boʻlishining psixologik determinatlarini aniqlash, umumiy intellekti va boshqa intellekt turlari oʻrtasidagi bogʻlanishlarni aniqlash, shaxsning intellektual faoliyatini optimallashtirishni shartlovchi ichki psixologik determinantlarini asoslash hamda talabalar intellektini rivojlantiruvchi ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqish belgilangan.
- Tadqiqot obyekti va predmeti: Tadqiqot obyekti sifatida Chirchiq davlat pedagogika universiteti, Mirzo Ulug'bek nomidagi Oʻzbekiston Milliy universiteti Jizzax filiali va Oʻzbekiston milliy pedagogika universiteti talabalari (jami 475 nafar) tanlangan. Tadqiqot predmeti esa talabalarning intellektual faoliyatini optimallashtirishga ta'sir etuvchi psixologik determinantlar hisoblanadi.
- Tadqiqot usullari va ilmiy yangiligi: Tadqiqot jarayonida suhbat, kuzatish metodlari, J.Ravenning «Progressiv matrisalar» testi, A.R. Luriy metodikalari, V.M. Rusalov va A.N. Obozov so'rovnomalaridan foydalanilgan. Natijalarning statistik ishonchliligi esa Styudentning t-mezoni va K. Pirsonning r-korrelyatsiya koeffitsienti orqali tasdiqlangan. Tadqiqotning ilmiy yangiligi talabalarning bilish jarayonini subektiv amalga oshirish qobiliyati va ularga tayyorgarligida umumiy, vizual, anologiya hamda amaliy intellektlar integrativ namoyon boʻlishining psixologik determinatlari dalillanganligi, psixomotor faol talabalarda intellektning intensiv namoyon bo'lishi bilan bog'liqligi asoslanganligi va boshqa omillar asosida ichki psixologik determinantlari dalillanganligidir.
- Tadqiqotning amaliy natijalari va joriy qilinishi: Tadqiqot natijalari bo'yicha turli ta'lim yo'nalishlari talabalarida intellektual faoliyatini optimallashtiruvchi yetakchi psixologik determinantlar aniqlangan. Maxsus korreksion trening dasturlari ishlab chiqilib, amaliyotga kiritilgan. Tadqiqot natijalaridan olingan ma'lumotlar Oʻzbekiston milliy pedagogika universiteti huzuridagi Psixologiya oʻquv-ilmiy markazining modullariga kiritilgan va talabalarda intellektini rivojlantirish modeli shaxsda vizualizasiyalash, oʻqitish usullari, intellektual faoliyatga nisbatan ichki motivasiya negizida namoyon boʻlishi tufayli, muammoli ta'lim, loyiha faoliyati, didaktik va mobil ilovalardagi intellektual oʻyin texnologiyalarini integrativ qoʻllash mexanizmlari asosida takomillashtirilgan.
- Xulosa va tavsiyalar: Xulosada talaba intellektual faoliyatini optimallashtirishning psixologik determinantlari kasbiy faoliyat samaradorligini belgilovchi asosiy omillar ekanligi, bu determinantlar ichiga kognitiv-psixomotor faollik, intellektual faoliyatdagi emotsionallik, kommunikativ plastiklik va boshqa omillar kirishi ta'kidlangan. Shuningdek, talabalarning bilish jarayonini subektiv amalga oshirish qobiliyati va ularga tayyorgarligida umumiy, vizual, anologiya hamda amaliy intellektlar integrativ namoyon boʻlishining psixologik determinatlari dalillangan. Tavsiyalarda esa OTM pedagoglari va psixologlari uchun aniq yoʻnalishlar berilgan.