Faxriddin Muhammad ar-Roziyning ijtimoiy-falsafiy qarashlari (“Latoif ul-G‘iyosiyot” asari asosida)

Ushbu dissertatsiya avtoreferati Oʻzbekiston Milliy universiteti huzuridagi Ilmiy darajalar beruvchi ilmiy kengashining 2025-yil 9-oktyabr kuni soat 14:00 dagi majlisida himoya qilinadigan falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasiga bag'ishlangan. Asosiy ish Toshkent davlat iqtisodiyot universitetida bajarilgan. Tadqiqot mavzusi "Faxriddin Muhammad ar-Roziyning ijtimoiy-falsafiy qarashlari ("Latoif ul-Gʻiyosiyot” asari asosida)” deb nomlanadi va 09.00.03 – Falsafa tarixi ixtisosligi bo'yicha amalga oshirilgan. Avtoreferat oʻzbek, rus va ingliz tillarida tayyorlangan va ilmiy kengash veb-sahifasida hamda "Ziyonet” axborot ta'lim portalida joylashtirilgan. Dissertatsiyaning ilmiy rahbarliklarini va rasmiy opponentlarini, shuningdek yetakchi tashkilotni aniqlashtirgan.

Asosiy mavzular

• Dissertatsiya mavzusining dolzarbligi va zaruriyati: Globallashuv sharoitida milliy xususiyatlarga tahdidlar kuchayib borayotgan bir vaqtda, millatlararo hamjihatlik va oʻzaro hamkorlik tamoyillarini tatbiq qilish zarurati ortib bormoqda. Bu xavf-xatarlarni bartaraf etishda shaxsning mas'uliyatini chuqur his qilishi va diniy qadriyatlar hamda aql va bilimning mutanosibligiga erishishi muhimdir. Jahon falsafiy tafakkuri taraqqiyotida Sharq mutafakkirlarining, xususan, Faxriddin Roziyning diniy-falsafiy qarashlari dunyo ilmiy markazlarida oʻrganilmoqda. Uning gʻoyalari jamiyat barqaror taraqqiyotini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi va hozirgi davrda gʻoyaviy tahdidlarga qarshi kurashda muhim oʻrin tutadi.
• Tadqiqotning Respublika fan va texnologiyalari rivojlanishining ustuvor yoʻnalishlariga bog'liqligi: Ushbu tadqiqot Respublika fan va texnologiyalari rivojlanishining «Axborotlashgan jamiyat va demokratik davlatni ijtimoiy, huquqiy, iqtisodiy, madaniy, ma'naviy-ma'rifiy rivojlantirishda innovatsion g'oyalar tizimini shakllantirish va ularni amalga oshirish yo'llari» nomli ustuvor yo'nalishi doirasida bajarilgan.
• Muammoning oʻrganilganlik darajasi: Faxriddin Roziyning ijtimoiy, diniy-falsafiy dunyoqarashining konseptual asoslarini oʻrganishga bag'ishlangan tadqiqotlar, asosan uning asarlariga, o'sha davr tarixiy hujjatlariga, safdoshlari va shogirtlari xotiralariga tayanilgan holda olib borildi. Adabiyotlar 5 ta guruhga ajratilgan boʻlib, birinchi guruhga OʻzR FA Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti fondida saqlanayotgan arab, fors tillaridagi qo'lyozma va toshbosma asarlari kiradi. Ikkinchi guruh tarixchilarning asarlarini, uchinchi guruh esa xorijlik olimlar, to'rtinchi guruh MDH davlatlari olimlari, beshinchi guruh esa o'zbekistonlik faylasuflar va sharqshunoslarning ilmiy-tadqiqot ishlarini oʻz ichiga oladi. Biroq, tadqiqotlarning maqsadi aynan "Latoif ul-G'iyosiyya" asaridagi diniy-falsafiy qarashlarni tahlil qilish boʻlmagan.
• Tadqiqotning maqsadi va vazifalari: Tadqiqotning maqsadi Faxriddin Roziyning «Latoif ul-G'iyosiyya» asari va undagi ijtimoiy, diniy-falsafiy qarashlarini tadqiq etishdan iborat. Vazifalar quyidagilardan iborat: Faxriddin Roziy yashagan davrdagi ijtimoiy-siyosiy, ma'naviy-madaniy muhitni oʻrganish; falsafa va ilohiyot an'analari shakllanishiga koʻrsatgan ta'sirini ochib berish; «Latoif ul-G'iyosiyot» asari asosida din yoki e'tiqod va falsafa yoki aql mutanosibligining ontologik va epistemologik jihatlarini germenevtik tahlil asosida ochib berish; diniy va dunyoviy qadriyatlar uyg'unligi g'oyasining ahamiyatini ochib berish; nazariy xulosalar va amaliy tavsiyalar ishlab chiqish.
• Tadqiqotning ilmiy yangiligi: «Latoif ul-G'iyosiyot» asaridagi «Ilm fazilati haqida» va boshqa maqolatlardagi kalom, din va falsafa uyg'unligi bilan bog'liq madaniy konstruksiyaning structural-funksional, lokal-global talqinlarini ifodalash orqali inson jasadi (tana) va ruhining amali boʻlgan toat-ibodat, e'tiqod, imon hamda aql, tafakkurning mutanosibligi tadqiq qilingan. Shuningdek, Faxriddin Roziyning kalom falsafasida din va falsafaning bir-birini inkor etuvchi emas aksincha, bir birini to'ldiruvchi tushunchalar ekanligi, ikkisi ham haqiqatni topish jarayonidagi harakatlari doirasida yagona maqsad yoʻlida ekanligi koʻrsatilgan.
• Tadqiqotning amaliy natijalari: Faxriddin Roziyning progressiv gʻoyalari keng jamoatchilik tafakkurida konstruktiv holatni yuzaga keltirish boʻyicha ta'sirchan mexanizmlar ishlab chiqilgan. Globallashuv sharoitida diniy va dunyoviy qadriyatlar uyg'unligidagi me'yorlar buzilishining oldini olish yo'llari asoslangan. Jamiyat barqarorligi va farovonlikni ta'minlashga xizmat qiluvchi konstruktiv qarashlarni jamiyat hayotiga yo'naltirishga oid tavsiyalar ishlab chiqilgan.
• Tadqiqot natijalarining ishonchliligi va ahamiyati: Tadqiqot natijalarining ishonchliligi qoʻllanilgan nazariy qarashlar, yondashuv uslublari, ilmiy ma'lumotlarning birlamchi manbalardan olinganligi, xorijiy ilmiy jurnallarda chop etilgan maqolalar va vakolatli tashkilotlar tomonidan tasdiqlangani bilan izohlanadi. Tadqiqot natijalarining ilmiy ahamiyati Oʻzbekistonda ilm-fan va ta'lim-tarbiya sohasiga oid ilmiy faoliyatda foydalanish mumkin va keyingi tadqiqotlar uchun nazariy manba boʻlib xizmat qiladi. Amaliy ahamiyati esa ijtimoiy-siyosiy institutlar va oliy ta'lim muassasalarida foydalanish mumkin.
• Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi: Tadqiqot natijalari asosida "Oʻzbekiston tarixi” telekanalining "Taqdimot” koʻrsatuvi ssenariysi tayyorlandi. Shuningdek, Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi va Respublika Ma'naviyat va ma'rifat markazi tomonidan nashr qilingan asarlarni tayyorlashda va tadbirlarni oʻtkazishda foydalanildi.
• Xulosa: Sharq falsafiy tafakkurini va ajdodlarimiz merosini oʻrganish dolzarbdir. Faxriddin Roziyning hayoti va ijodi Gʻuriylar davri siyosiy tendensiyasi bilan bogʻliq boʻlib, bu davrda ilm-fanga e'tibor masalasi birlamchi omil boʻlgan. Mutafakkir asarlarida ilmga intilish, ratsional tafakkurning ilmiy bayoni, axloqiy kamolotga erishuv kabi falsafiy gʻoyalar umuminsoniy qadriyat darajasiga koʻtarilgan. Uning ma'rifiy ishlariga Karromiylikka qarshi kurashda katta hissa qoʻshganligi, «Latoif ul-Gʻiyosiyot» asarining koʻp jihatdan foydali ekanligi ta'kidlangan. Faxriddin Roziyning ilohiyotga oid qarashlari ham muhim nazariy manba hisoblanadi. Uning ontologik va gnoseologik qarashlari Xorazmshohlar davrida shakllangan. U insonni murakkab mavjudot deb hisoblaydi va ruh hamda tana orasidagi aloqadorlikni oʻrganadi. Faxriddin Roziyning falsafiy dunyoqarashida falsafaning muhim masalalari hisoblangan borliqning mavjudlik shakllari, harakat, zamon va makon kabi tushunchalar talqini oʻziga xosdir. Uning fikricha, ilm va taqvo bir-birini toʻldiradi, shuningdek, din va falsafa ham haqiqatga olib boradi. Islom dini faqat qonun-qoidalardan iborat boʻlmasdan, balki ilm, fan, madaniyat, falsafa kabi jihatlarni ham oʻz ichiga oladi.