Sirt to’lqinlarining qovushqoq- elastik yarim tekislikda tarqalish xususiyatlari

Ushbu avtoreferat Ergasheva Nilufar Mansurovna tomonidan tayyorlangan "Sirt to'lqinlarining qovushqoq-elastik yarim tekislikda tarqalish xususiyatlari" mavzusidagi falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasining qisqacha mazmunini ochib beradi. Dissertatsiya Buxoro davlat texnika universiteti huzuridagi Ilmiy kengashda himoya qilingan va unda deformatsiyalanuvchan qattiq jism mexanikasi sohasidagi yangi tadqiqotlar keltirilgan. Avtoreferatda tadqiqotning dolzarbligi, asosiy maqsadi, vazifalari, ilmiy yangiligi va amaliy ahamiyati hamda tadqiqot natijalarining aprobatsiyasi va nashrlari haqida ma'lumot berilgan. Dissertatsiyada qovushqoq-elastik yarim tekislikda sirt to'lqinlarining tarqalishini o'rganishga bag'ishlangan usullar va algoritmlar ishlab chiqilgan hamda olingan natijalar tahlil qilingan.

Asosiy mavzular

Dissertatsiya mavzusining dolzarbligi va zarurati: Jahonda temir yo'l tizimlarida yuqori tezlikda harakatlanadigan transport vositalarining barqarorligi muhim muhandislik muammosi hisoblanadi. Ushbu muammoni hal etish uchun mikropolyar Kossera muhiti va gradiyent-elastik muhit kabi umumlashtirilgan muhit modellari qo'llaniladi. Tadqiqot, shuningdek, gruntda hosil bo'ladigan egilish va burilish to'lqinlari bilan bog'liq masalalarni, shuningdek, seysmik ta'sirlarga chidamlilikni oshirishni o'rganadi. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 30-maydagi PF-144-sonli qarori hamda 2020 yil 30 iyuldagi PQ-4794-sonli qarorlari talablariga muvofiq, seysmik xavfsizlikni ta'minlash tizimini takomillashtirishga qaratilgan.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi va amaliy ahamiyati: Dissertatsiyada harakatlanuvchi kuch ta'siridagi osesimmetrik bo'lmagan kuchlanishga ega bo'lgan yarim tekislikda hosil bo'ladigan kuchlanganlik-deformatsiyalanganlik holatini aniqlash metodikasi va algoritmi ishlab chiqilgan. Kossera muhitida kuchlanishlar va koʻchishlar sirtdan chuqurlik oshib borishi bilan eksponensial qonuniyat boʻyicha kamayib borishi aniqlangan. Shuningdek, ideal elastik muhitdan farqli qovushqoq-elastik, gradiyent-elastik yarim fazo va Kossera muhitida yangi ko'ndalang to'lqin topilgan. Tadqiqot natijalari amaliyotda, jumladan, Toshkent kimyo-texnologiya institutida hamda Rossiya Fundamental tadqiqotlar jamg'armasining davlat ilmiy-texnika dasturida qo'llanilgan.
Tadqiqotning asosiy mazmuni va natijalari: Dissertatsiyaning birinchi bobi dispersiyaga uchramaydigan va uchraydigan sirt to'lqinlarini o'rganishga bag'ishlangan. Ikkinchi bobda qovushqoq-elastik yarim tekislikda Reley to'lqinlarining tarqalishi masalalarining qo'yilishi, yechish metodikasi va algoritmi keltirilgan. Uchinchi bobda qovushqoq-elastik yarim tekislikda Reley to'lqinining tarqalishida sonli natijalar olingan va tahlil qilingan. To'rtinchi bobda o'zgarmas tezlik bilan harakatlanuvchi nuqtaviy manbadan hosil bo'ladigan to'lqin o'rganilgan. Natijalarda kuchlanishlar va koʻchishlar yarim tekislik sirtidan chuqurlikka qarab eksponensial qonuniyat bo'yicha kamayib borishi hamda Kossera muhitida 10-20% koʻp boʻlishi aniqlangan.