Yuqori bosimli suv omborlari suv chiqarish va suv tashlash inshootlari konstruksiyalarini modellashtirish

Ushbu dissertatsiya (avtoreferat) Farg'ona davlat texnika universiteti huzuridagi ilmiy kengashda himoya qilingan "Yuqori bosimli suv omborlari suv chiqarish va suv tashlash inshootlari konstruksiyalarini modellashtirish" mavzusidagi texnika fanlari doktori (PhD) ilmiy darajasini olish uchun tayyorlangan ishning qisqacha mazmunini o'z ichiga oladi. Tadqiqot yuqori bosimli suv omborlarining suv chiqarish va suv tashlash inshootlarining gidravlik masalalarini matematik modellashtirishga bag'ishlangan bo'lib, bunda CFD texnologiyalari va SST modeli asosida tahlillar olib borilgan. Karkidon suv ombori misolida aniq hisob-kitoblar amalga oshirilib, olingan natijalar amaliyotga joriy qilish uchun tavsiyalar berilgan.

Asosiy mavzular

Dissertatsiya mavzusining dolzarbligi va zaruriyati: Yuqori bosimli suv omborlarining suv chiqarish va suv tashlash inshootlari konstruksiyalaridagi gidravlik masalalarni modellashtirishga alohida e'tibor qaratilayotgani, ushbu yo'nalishdagi tadqiqotlar suv energetikasiga oid texnik muammolarni hal qilishda muhimligini ta'kidlaydi. Jahonda gidrotexnik inshootlarning mustahkamligi va ulardan barqaror foydalanishni ta'minlash maqsadida matematik modellashtirish usullaridan foydalanish ustuvor ahamiyat kasb etishi qayd etilgan.
Tadqiqotning respublika fan va texnologiyalari rivojlanishining ustuvor yoʻnalishlariga mosligi: Tadqiqot O'zbekiston Respublikasi fan va texnologiyalarini rivojlantirishning IV "Qishloq xoʻjaligi, biotexnologiya, suv muammolari, ekologiya va atrofmuhit muhofazasi" ustuvor yoʻnalishi doirasida bajarilganligi ko'rsatilgan.
Muammoning oʻrganilganlik darajasi: Yuqori bosimli suv omborlari suv chiqarish va suv tashlash inshootlari konstruksiyalarini modellashtirish masalalarining dolzarb ekanligi, mavjud ilmiy ishlarda nazariy asoslari va hisoblash usullaridagi muammolar aniqlanganligi, biroq matematik modellashtirish orqali gidravlik hisob ishlarini amalga oshirish masalalari yetarlicha o'rganilmaganligi ta'kidlangan.
Tadqiqotning maqsadi va vazifalari: Maqsad yuqori bosimli suv omborlarining suv chiqarish va suv tashlash inshootlaridagi gidrodinamik jarayonlarni baholash orqali ish rejimini tavsiflovchi matematik modellashtirish usullarini takomillashtirish hamda zamonaviy raqamli texnologiyalar asosida modellashtirish natijalarini amaliy loyihalashga integratsiyalashdan iborat. Vazifalar ilmiy manbaalarni tahlil qilish, suv oqimining dinamikasini modellashtirish, qarshilik koeffitsientlarini aniqlash, hisoblash usullarini takomillashtirishni o'z ichiga oladi.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi: CFD modellashtirish asosida ikki fazali oqim muhitida zatvorga ta'sir etuvchi gidrodinamik bosimlar va energiya yo'qotishlari aniqlangan; suv chiqarish inshootlari kirish qismlaridagi gidravlik qarshilik koeffitsientlari hisobga olinib, optimal konstruktiv konturlar tavsiya etilgan; inshoot burilish qismidagi bosim va tezlik taqsimotini hisoblash usullari takomillashtirilgan.
Tadqiqotning amaliy natijalari: Konusli zatvorga ta'sir etayotgan bosimni yuqori aniqlikda hisoblash imkoniyati yaratilgan; turli shakldagi kirish qismlarining samaradorligi baholanib, optimal konstruktiv konturlarni tanlash metodikasi takomillashtirilgan; inshoot burilish qismlarida bosim va tezlik taqsimotlari aniqlangan va sinovdan o'tkazilgan; bosim va tezlik taqsimotlarini hisoblash usullari ishlab chiqilgan va amaliy loyihalashda qoʻllash uchun tavsiya etilgan.
Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi: Olingan natijalar Karkidon suv ombori misolida suv chiqarish va suv tashlash inshootlari konstruksiyalariga joriy qilingan va o'rtacha nisbiy xatolik 2,32% ga kamaytirilgan.
Tadqiqot natijalarining aprobatsiyasi va e'lon qilinishi: Tadqiqot natijalari 3 ta xalqaro va 2 ta respublika ilmiy-amaliy anjumanlarda muhokama qilingan va ma'qullangan. Jami 13 ta ilmiy ish chop etilgan.
Xulosalar: Yuqori bosimli suv omborlarining suv chiqarish va suv tashlash inshootlarini loyihalashda tizimli tahlil va zamonaviy matematik modellashtirish usullaridan foydalanish samaradorligi asoslangan. CFD (Computational Fluid Dynamics), xususan SST modeli yordamida olingan hisobiy natijalar konstruksiyaviy yechimlarni optimallashtirishga xizmat qiladi. Chiqish qismidagi o'rtacha potensial energiya, kavitatsiya xavfi, bosimning pasayish koeffitsienti, zatvorning geometrik shakli va kirish qismining chuqurligi kabi omillarning oqimga va inshootga ta'siri o'rganilgan va tavsiyalar berilgan.