Ayrim diketonlar asosida atsetilen diollari sintezi va ularning kimyoviy o'zgarishlari
Ushbu avtoreferat O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasida tayyorlangan, kimyo fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi hisoblanadi. Dissertatsiyada ayrim diketonlar asosida atsetilen diollari sintezi va ularning kimyoviy o‘zgarishlari o‘rganilgan. Tadqiqot natijasida yangi katalitik sistemalar yordamida atsetilen diollari, viniloksi efirlar, oddiy va murakkab efirlar sintez qilishning samarali usullari ishlab chiqilgan hamda ularning amaliy qo‘llanilishi bo‘yicha tavsiyalar berilgan.
Asosiy mavzular
- Asosiy tadqiqot yo'nalishlari va mavzuning dolzarbligi: Dissertatsiyada organik kimyoda alifatik, aromatik va geterosiklik o'rinbosarlarga ega bo'lgan biologik faol atsetilen spirtlarini sintez qilishning yangi usullarini rivojlantirish, ularning xususiyatlari va qo'llanish imkoniyatlarini o'rganish masalalariga bag'ishlangan.
- Atsetilen diollari va ularning hosilalarini sintez qilish: Tadqiqotda Cu(OTf)2/TBABr/THF va EtMgBr/TGF kabi kompleks katalitik sistemalardan foydalanib, ketonlarni atsetilen, oktin-1 va fenilatsetilen bilan alkililash reaksiyasi orqali 18 turdagi atsetilen diollari sintez qilingan. Shuningdek, Ti(OTf)4/Cakt. katalitik sistemasi yordamida fenilatsetilen bilan vinilash reaksiyalari asosida 12 turdagi viniloksi efirlari sintez qilingan.
- Atsetilen diollaridan oddiy va murakkab efirlar sintezi: Oddiy efirlar Cu(OTf)2/Et3N/CH2Cl2, Zn(OTf)2/C6H6 va CuCl/Bu4NOH/KOH katalitik sistemalarida, murakkab efirlar esa H2SO4/C6H6 katalitik sistemasida benzil spirti, etil spirti, 2-(brommetil)piridin gidrobromid, sirka, benzoy va akril kislotalar bilan reaksiyalari natijasida sintez qilingan.
- Atsetilen diollari va ularning hosilalarini amaliy qo'llanilishi: Sintez qilingan atsetilen diollaridan tabiiy gaz tarkibidagi oltingugurt va oltingugurtli birikmalarni ajratib olishda ingibitor sifatida, shuningdek, neft va gaz qazib chiqarish korxonalarida tuz qatlam hosil bo'lishini kamaytirishda foydalanilgan.