Матн коммуникатив-прагматик мазмунида темпораллик
Maqolada asar qahramonlarining hozirgi zamon shaklidagi dialoglari o'tgan zamon bilan birikib, asarning umumiy badiiy hozirgi zamon mazmunidagi temporallik mundarijasini yaratganligi, hamda matn kommunikativ-pragmatik mazmunida temporallik haqida fikr yuritilgan.
Asosiy mavzular
- Matn tuzilishi: Murakkab lisoniy kognitiv jarayon bo'lib, til tizimining turli pog'onalariga xos birliklar, lisoniy va nolisoniy hodisalarning o'zaro munosabati asosida yuzaga keladi. Bu munosabatlarning uyg'unlashuvi matn yaxlitligini ta'minlaydi. Matn mazmunida temporallik yoki zamon kategoriyasining tutgan o'rnini aniqlash muhim.
- Temporallikning badiiy matnlardagi o'rni: Badiiy matnlarda temporallik badiiy obrazlilikni yaratish uchun xizmat qiladi, matnning lisoniy va badiiy yaxlitligini ta'minlovchi vositadir. Matn qismlari va ularning tarkibiy birligi bo'lgan gap strukturasini shakllantirish vazifasini ham o'taydi.
- Voqelikning o'zaro tutashuvi: Badiiy asar matnida muhokama va bayon qilinayotgan voqelik o'zaro tutashadi va voqealar bayonida yaxlitlikni ta'minlaydi. Muhokama personajlar nutqida, bayon esa muallif nutqida namoyon bo'ladi.
- Temporallik va lisoniy shakllar: Temporallik matn mazmunining eng asosiy sharti bo'lib, turli lisoniy shakllarning o'zaro munosabati hal qiluvchi vazifani o'taydi. Fe'l shakli asosiy o'rinni egallaydi, chunki matn mazmuni va strukturasi yaxlitligining asosiy sharti fe'l zamon shakllarining rejalashtirilgan kommunikativ reja talablariga mos holda matn tarkibida joylashuvidir.
- Zamon kategoriyasi va badiiy matn: Zamon kategoriyasi matnda temporallik ma'nosi va strukturasini yaratuvchi omil, ammo bu tuzilma barcha matnlarda bir xilda kechmaydi. Badiiy matnlarda zamon shartli kategoriya, chunki uning voqelanishi va vazifasi notoreal voqelikni bayon qilish bilan bog'liq.
- Badiiy asarda voqelikning idrok etilishi: O'ziga xos, unda obyektiv borliq haqidagi tasavvur bilan muallif ijodi uyg'unlashadi. Badiiy matnda zamon dunyoni o'ziga xos idrok etish uslubidir va real vaqt oralig'ini bevosita aks ettirmaydi.
- Matnning temporallik mazmuni: Tizimiy munosabatlar uyg'unligini talab qiladi va uning shakllanishi vaqtning idrok etilishi bilan bog'liq. Ba'zan o'tgan va hozirgi zamon shakllari yonma-yon keladi, bu harakatning o'tgan davrdan kelajakka yo'nalishini tasvirlaydi.
- Qahramon dialoglari va temporallik: Qahramonlarning hozirgi zamon shaklidagi dialoglari muallif bayonidagi o'tgan zamon bilan birikib, asarning umumiy badiiy hozirgi zamon mazmunidagi temporallikni yaratadi.
- Zamon formalarining buzilishi: Vaqt davomiyligi tartibining buzilishi hamda ba'zan «orqaga qaytish» harakati bo'lishi mumkin. Rеtrospеktiv chеkinish jarayonida o'tgan voqеalarni hotirlash turli talqin olishi mumkin.