Арнайы салыстырмалылық теориясы негіздері
Ushbu kitob O'zbekiston Respublikasi Xalq ta'limi vazirligi tomonidan tasdiqlangan, Navoiy davlat pedagogika institutining fizika-matematika fakulteti "Fizika va astronomiya o'qitish metodikasi" kafedrasi talabalari uchun mo'ljallangan "Maxsus nisbiylik nazariyasi asoslari" mavzusidagi referatdir. Referatning maqsadi Nyuton mexanikasida nisbiylik prinsipini, Galiley almashtirishlarini, Eynshteyn postulatlarini, Lorens almashtirishlarini, bir vaqtlilikning, vaqt oralig'ining va kesmaning nisbiyligini, intervalni, tezliklarni qo'shishning relyativistik qonunini, maxsus nisbiylik nazariyasida massa, impuls va energiya, ular orasidagi bog'lanishni, relyativistik dinamikaning asosiy qonunini, maxsus nisbiylik nazariyasida saqlanish qonunlarini, inertsiyasiz sanoq sistemalarini, inertsiya kuchlari hodisalarini kengroq tushuntirishdan iborat.
Asosiy mavzular
- Nyuton mexanikasida nisbiylik prinsipi. Galiley almashtirishlari: Inersial sanoq sistemalariga nisbatan biror moddiy nuqtaning harakatini ko'rib chiqiladi. Nyuton mexanikasida nisbiylik prinsipi va Galiley almashtirishlari tushuntiriladi. Absolyut harakat va nisbiy harakat tushunchalari ko'rib chiqiladi. K va K' sanoq sistemalarida harakatlanayotgan moddiy nuqtaning koordinatalari orasidagi bog'lanish keltiriladi.
- Eynshteyn postulatlari. Lorens almashtirishlari: Eynshteynning ikkita postulati keltiriladi: nisbiylik prinsipi va yorug'lik tezligining invariantlik prinsipi. Ushbu postulatlar asosida Lorens almashtirishlari keltirib chiqariladi. Galiley almashtirishlaridan farqli ravishda, Lorens almashtirishlari yorug'lik tezligining doimiyligini hisobga oladi.
- Bir vaqtlilikning, vaqt oralig'ining va kesmaning nisbiyligi. Interval: Bir vaqtlilikning nisbiyligi tushuntiriladi. Vaqt oralig'ining va kesmaning nisbiyligi ko'rib chiqiladi. Interval tushunchasi kiritiladi va uning invariantligi ko'rsatiladi.
- Tezliklarni qo'shishning relyativistik qonuni: Tezliklarni qo'shishning klassik qonunidan farqli ravishda, relyativistik holatda tezliklarni qo'shish qonuni keltirib chiqariladi.
- Maxsus nisbiylik nazariyasida massa, impuls va energiya, ular orasidagi bog'lanish: Massaning tezlikka bog'liqligi ko'rib chiqiladi. Relyativistik impuls va energiya tushunchalari kiritiladi. Massa va energiya orasidagi bog'lanish (E=mc^2) ko'rsatiladi.
- Relyativistik dinamikaning asosiy qonuni: Nyutonning ikkinchi qonunining relyativistik shakli keltirib chiqariladi. Kuch, massa va tezlanish orasidagi bog'lanish ko'rib chiqiladi.
- Maxsus nisbiylik nazariyasida saqlanish qonunlari: Impuls va energiyaning saqlanish qonunlari relyativistik holatda ko'rib chiqiladi.
- Inertsiyasiz sanoq sistemalari. Inertsiya kuchlari: Inertsiyasiz sanoq sistemalari tushuntiriladi. Inertsiya kuchlari tushunchasi kiritiladi. Inertsiyasiz sanoq sistemasida harakatlanayotgan jismga ta'sir etuvchi kuchlar ko'rib chiqiladi.