Qaraqalpaq tilinin’ frazalogiyasi

Kitob Oʻzbekiston Respublikasi Xalq taʼlimi vazirligi tomonidan tasdiqlangan Qoraqalpoq tili frazeologiyasiga bagʻishlangan leksiyalar toʻplamidir. Ushbu kitobda qoraqalpoq tili va adabiyoti taʼlim yoʻnalishi 4-kurs talabalari uchun frazeologiya fanining asosiy masalalari yoritilgan.

Asosiy mavzular

Frazeologiya – til bilimining tarawi: Frazeologiyaning til bilimida tutgan oʻrni, frazeologizmlarning oʻziga xos belgilari, frazeologiya va boshqa tilshunoslik sohalari oʻrtasidagi munosabatlar muhokama qilinadi. Frazeologizmlarni oʻrganishdagi qiyinchiliklar, frazeologizmlarni soʻz va soʻz birikmalaridan ajratib olish masalalari koʻrib chiqiladi. Asosiy tushunchalar: til bilimi, frazeologiya, frazeologizm, frazeologik soʻz birikmalari, turgʻun soʻz birikmalari, frazeologik sistema.
Frazeologizm ha`m onın` payda bolıw jolları: Frazeologizmlarning paydo boʻlish yoʻllari va xususiyatlari tushuntiriladi. Frazeologizmlarning tuzilishi, tarkibi va maʼnolari tahlil qilinadi. Misollar keltirilgan holda frazeologizmlarning oʻziga xos xususiyatlari koʻrsatib beriladi.
Frazeologizmler ha`m so`z dizbekleri: Frazeologizmlar va soʻz birikmalari oʻrtasidagi farqlar, ularning oʻziga xos xususiyatlari, semantik birligi, maʼno xususiyatlari yoritiladi.
Frazeologizmler ha`m qospa so`zler: Frazeologizmlarning qoʻshma soʻzlar bilan oʻxshashligi va farqlari, ularning maʼno va tuzilish xususiyatlari tahlil qilinadi.
Frazeologiyalıq so`z dizbeklerinin` semantikalıq jaqtan birigiwshiligi ha`m so`z shaqaplarına ja`ne so`z jasawg`a qatnası: Frazeologik soʻz birikmalarining semantik birligi, soʻz turkumlariga munosabati va soʻz yasashdagi roli tahlil qilinadi. Turli tadqiqotchilarning frazeologik birliklarni tasniflash boʻyicha qarashlari koʻrib chiqiladi.
Frazeologizmlerden so`z jasalıwı: Frazeologizmlardan soʻz yasash usullari, soʻz yasovchi qoʻshimchalar yordamida yangi soʻzlar hosil qilish jarayonlari muhokama qilinadi.
Frazeologizmler qurılısı ha`m quramı: Frazeologizmlarning tuzilishi (strukturası) va tarkibi (qurami) koʻrib chiqiladi. Frazeologizmlarning tuzilish turlari (soʻz birikmasi, gap) va tarkibiy qismlari (ikki komponentli, uch komponentli va hokazo) haqida maʼlumot beriladi.
Ten`les eki komponentli frazeologizmler: Qurilish jihatidan frazeologizmlarning bir boʻlakdan yoki ikki boʻlakdan iborat boʻlishi, tenʻles ikki komponentli frazeologizmlarning oʻziga xos xususiyatlari tahlil qilinadi.
Frazeologiyalıq ma`ni ha`m frazeologizmlerdin` ma`nilik o`zgeshelikleri: Frazeologik maʼno, frazeologizmlarning maʼnoviy xususiyatlari, koʻp maʼnolilik, sinonimlik kabi jihatlari yoritiladi.
Frazeologizmlerdiń ma`nilik toparları: Qaraqalpaq tilidagi frazeologizmlarning maʼnoviy guruhlari (odamning tana aʼzolari bilan bogʻliq frazeologizmlar, rang-tus bildiruvchi soʻzlar bilan bogʻliq frazeologizmlar va hokazo) tahlil qilinadi.
Frazeologizmlerdiń strukturalıq tipleri: Frazeologizmlarning tarkibiy qismlari va ularning joylashuv tartibi asosida struktura-semantik tiplari koʻrib chiqiladi.
Frazeologizmlerdiń sintaksislik o`zgeshelikleri: Qaraqalpaq tilidagi frazeologik soʻz birikmalarining sintaktik xususiyatlari, gapdagi oʻrni, sintaksislik vazifalari tahlil qilinadi.
Ga`ptin' bas ag`zalarının` xizmetin atqarıwı: Frazeologizmlarning gapning bosh aʼzolari (ega, kesim) vazifasini bajarishi misollar yordamida tushuntiriladi.
Ga`ptin' ekinshi da`rejeli ag`zalarının` xizmetin atqarıwı: Frazeologizmlarning gapning ikkinchi darajali aʼzolari (aniqlovchi, toʻldiruvchi, hol) vazifasini bajarishi misollar yordamida tushuntiriladi.
Qaraqalpaq tilindegi frazeologizmlerdiń kelip shıg`ıwı: Qaraqalpaq tilidagi frazeologizmlarning kelib chiqishi, tarixiy ildizlari va oʻzgarishlari tahlil qilinadi. Frazeologizmlarning paydo boʻlish manbalari koʻrsatiladi.