Основы языкознания (тексты лекций)
Ushbu kitob tilshunoslik fanining asosiy tushunchalari, nazariyalari va yo'nalishlariga bag'ishlangan. Unda tilning jamiyatdagi o'rni, vazifalari, tuzilishi, rivojlanishi hamda turli tillarning tasnifi kabi masalalar ko'rib chiqiladi. Kitob davomida tilshunoslikning turli sohalari, xususan fonetika, leksikologiya, grammatika, stilistika va dialektologiya kabi sohalar yoritiladi. Asosiy e'tibor tilshunoslikning ilmiy metodlariga, lingvistik tahlilning turli aspektlariga qaratiladi.
Asosiy mavzular
- Tilshunoslik fan sifatida: Tilshunoslikning predmetini aniqlash, uning boshqa fanlar bilan aloqasi, tarixiy rivojlanishi va asosiy yo'nalishlari. Tilshunoslikning aspektlari va bo'limlari ta'riflanadi. Yozuvchi va tilshunoslik sohasidagi olimlarning qarashlari bayon etilgan.
- Tilning ijtimoiy mohiyati: Tilning jamiyatdagi o'rni, uning asosiy vazifasi insonlar o'rtasidagi muloqot ekanligi, til va tafakkurning o'zaro bog'liqligi, tilning madaniyat bilan aloqasi hamda turli ijtimoiy guruhlarda tilning o'ziga xos xususiyatlari muhokama qilinadi. Shuningdek, ushbu mavzuda nutq madaniyati masalalari xam ko'tariladi.
- Tilning kelib chiqishi. Tilning tarixiy taraqqiyot qonuniyatlari: Tilning paydo bo'lishi haqidagi turli nazariyalar, uning jamiyat va inson tafakkuri bilan rivojlanishi, til o'zgarishlarining sabablari va qonuniyatlari ko'rib chiqiladi. Oltoy tillari oilasi ushbu kitobda bir necha marotaba tilga olingan. Qardosh tillar, lahjalar va adabiy tillar o'rtasidagi munosabatlar izohlanadi.
- Tilning sistemasi va strukturasi. Tilning qatlamlari (yaruslari): Tilning ichki tuzilishi, uning asosiy elementlari (fonemalar, morfemalar, leksemalar), ular o'rtasidagi munosabatlar, tilning fonetik, leksik, grammatik va sintaktik qatlamlari, til sistemasining o'ziga xosligi yoritiladi.
- Tillarning geneologik tasnifi: Tillarning qardoshligi, tillar oilalari, hind-evropa tillari oilasi, turkiy tillar oilasi va boshqa tillar oilalari tasnifini keltirib o'tilgan. Ushbu tillarning asosiy xususiyatlari, kelib chiqishi va tarqalishi haqida ma'lumotlar mavjud.
- Yozuv taraqqiyotining asosiy bosqichlari: Piktografik yozuv, ideografik yozuv, bo'g'inli yozuv va harfli yozuv kabi yozuv turlarining rivojlanish bosqichlari, ularning xususiyatlari va tarixiy ahamiyati, grafika va orfografiya masalalari, orfografiya prinsiplari yoritiladi.
- Fonetika fani: Fonetikaning predmeti va vazifasi, uning bo'limlari (artikulyatsion, akustik, auditor fonetika), nutq apparati va uning tuzilishi, unlilar va undoshlar tasnifi. Fonetik jarayonlar va tarixiy almashinuvlar ham o'rganiladi.
- Leksikologiya: So'zning leksik ma'nosi, predmet va tushuncha, ko'p ma'nolilik, ma'no ko'chishi turlari, so'zlarning asosiy leksik-semantik guruhlari, sinonimlar, antonimlar va omonimlar.
- Tilshunoslikda grammatika: Grammatika fanining predmeti va vazifasi, morfemika, so'z turkumlari va sintaksis haqida ma'lumot beriladi.
- So'z turkumlari: So'z turkumlari va ularning grammatik kategoriyalari haqida nazariy ma'lumotlar yoritiladi.