Шарқ мутафаккирларининг сиёсий-ҳуқуқий қарашларидапарламентаризм масалалари
Maqolada Sharq mutafakkirlarining siyosiy-huquqiy qarashlarida parlamentarizm masalalari ko'rib chiqilgan. Unda mustaqillik sharoitida jamiyatning barcha sohalarida amalga oshirilayotgan islohotlar, milliy parlamentarizm sohasiga doir muammolarni yangicha va ilmiy asosda tadqiq etish zarurligi ta'kidlangan. Parlamentarizm g'oyasi va amaliyoti Yevropada paydo bo'lgan bo'lsada, Sharq xalqlarida majlis, mashvarat, kengash va qurultoy kabi nomlarda xalq vakillik tizimi sifatida chuqur tarixiy ildizlarga ega ekanligi aytilgan. Sharq mutafakkirlarining davlat boshqaruviga oid qarashlari, xususan, Forobiy, Nizomulmulk, Amir Temur, Ahmad Donish va Mahmudxo'ja Behbudiyning g'oyalari tahlil qilingan.
Asosiy mavzular
- Milliy parlamentarizmning dolzarbligi: Mustaqillik sharoitida milliy parlamentarizm sohasiga doir muammolarni yangicha va ilmiy asosda tadqiq etish zarurligi, xalq vakillarining ishtirokida davlat ahamiyatiga molik masalalarni hal qilish an'analarining dolzarbligi.
- Sharq xalqlarida vakillik tizimining ildizlari: Garchi parlamentarizm Yevropada paydo bo'lgan bo'lsa-da, Sharq xalqlarida majlis, mashvarat, kengash va qurultoy kabi vakillik tizimlari mavjud bo'lgan.
- Forobiyning davlat boshqaruvi haqidagi qarashlari: Forobiy "Fozil odamlar shahri" asarida kengashlar o'tkazish, vazirlar, savdogarlar va mansabdorlarning ishlarini nazorat qilish, qonunlar va shahar aholisining ahvoliga e'tibor berish zarurligini ta'kidlagan.
- Nizomulmulkning "Siyosatnoma" asari: Nizomulmulk "Siyosatnoma" asarida podshohlar donolar va oqsoqollar bilan kengashishi kerakligini, ko'pchilik bo'lib qabul qilingan tadbir eng savobli ekanligini yozgan.
- Amir Temur va Temuriylar davridagi davlat boshqaruvi: Amir Temur va Temuriylar davrida davlat boshqaruviga oid muhim masalalar jamiyatning nufuzli kishilari bilan maslahatlashib hal etilgan. Amir Temur "barcha ishlarining to'qqiz ulushini kengash bilan qilgan".
- Ahmad Donishning parlamentarizm haqidagi g'oyalari: Ahmad Donish "Navodirul vaqoe" asarida mamlakat ahamiyatiga molik ishlarni Mashvaratxona (Majlislar uyi) orqali amalga oshirish g'oyasini ilgari surgan. U mashvaratning davlat va jamiyat hayotidagi o'rnini alohida e'tirof etgan.
- Mahmudxo'ja Behbudiyning parlamentarizmga oid qarashlari: Mahmudxo'ja Behbudiy o'z zamonasida parlamentarizmga oid g'oyalarni ilgari surgan va siyosiy hayotni modernizatsiyalash zarurligini ta'kidlagan.