Gap strukturasi xususiyatlarining o’rganilishi
Ushbu kitobda gapning strukturaviy va funksional xususiyatlari, sintaktik qurilishi, mazmuniy sintaksisning o'rganilishi, aktual bo'laklarga bo'linishi, transformatsiya usullari va derevatsiya masalalari ko'rib chiqilgan. Gapning mantiqiy va grammatik jihatlari, shuningdek, tilshunoslikdagi turli yondashuvlar (mantiq, sotsiolingvistika, kognitiv tilshunoslik) bilan aloqasi tahlil qilingan. Kitobda gapning tuzilishi, ma'nosi, sintaktik aloqalari va nutqiy vaziyat bilan bog'liqligi masalalari muhokama qilingan.
Asosiy mavzular
- Gapda sintaktik xususiyatlarning o'rganilishi: Gapning struktur jihatdan o'rganilishi, gapni bevosita ishtirokchilarga ajratish metodi (BI), gapning semantik va struktur butunligi, BI metodi vositasida gapni segmentlarga ajratish, o'zbek tilshunosligida BI tahlili.
- Shakl va mazmun munosabatining o'rganilishi: Amerika strukturalizmida BI tahlilining zaif tomonlarini bartaraf etish maqsadida transformatsion metodning kashf etilishi, BI metodining nuqsonlari (ma'no jihatiga kam e'tibor berish, tayyorligicha tahlil qilish, ichki tub strukturani topishning imkoni yo'qligi), transformatsion metodning joriy etilishi, tayanch strukturaga asoslanish.
- Gapning aktual bo'laklari: Praga tilshunoslik maktabida funksional tahlil, N.S.Trubetskoy, V.Matezius, A.Martine kabi tilshunoslarning xizmatlari, V.Mateziusning lingvistik nazariyasi, gapning aktual bo'laklari muammosi, 'asos' va 'yadro' tushunchalari, tema va rema terminlari, gapning aktual bo'laklari nazariyasini rus tilshunosligida talqin etilishi.
- Mazmuniy sintaksisning o'rganilishi: Elmslevning barcha tillar uchun umumiylik haqidagi g'oyasi, ma'no ifodasining materiali va substanstiya tushunchasi, grammatik ma'nolarning shakllarda ifodalanishi, sintaktik hodisalarning tasnifi (ifoda maqsadi, modal ma'nolar, gap bo'laklarining ifodalanish xususiyatlari, murakkablashtiruvchi vositalar, ajratilgan bo'laklar).
- Derevatsiya: Sintaktik derevatsiya hodisasi, transformatsiya va derevatsiya munosabati, hosila strukturani taqozo etishi, derevatsiya operatori, tayanch struktura, qo'shma gaplarning sintaktik derevatsiyalari.