Ko‘p komponentli (murakkab) qo‘shma gap. Ko‘p komponentli (murakkab) qo‘shma gaplarning turlari. Murakkab (ko‘p komponentli) qo‘shma gaplarda tinish belgilarining ishlatilishi
Ushbu matn UrDU Pedagogika fakulteti dotsenti M.Jumaniyozovaning BT va STI yoʻnalishi 4-kurs talabalari uchun "Ona tili" fanidan tayyorlangan "Koʻp komponentli (murakkab) qoʻshma gaplar" mavzusidagi maʼruza matnidir. Matnda murakkab qoʻshma gaplarning turlari, tuzilishi va tinish belgilari masalalari yoritilgan.
Asosiy mavzular
- Koʻp komponentli (murakkab) qoʻshma gapning grammatik xususiyatlari: Koʻp komponentli qoʻshma gaplar uch va undan ortiq komponentlarning mazmun va grammatik jihatdan birikishidan hosil boʻladi. Ularning qismlari oʻzaro turlicha munosabatda boʻlishi mumkin.
- Murakkab qoʻshma gap turlari: Murakkab qoʻshma gaplar bogʻlangan, ergashgan, bogʻlovchisiz va aralash turlarga boʻlinadi. Bogʻlangan murakkab qoʻshma gaplar teng bogʻlovchilar yordamida, ergashgan murakkab qoʻshma gaplar ergash gaplar orqali, bogʻlovchisiz murakkab qoʻshma gaplar ohang yordamida, aralash murakkab qoʻshma gaplar esa turli usullar bilan bogʻlanadi.
- Murakkab qoʻshma gaplarda tinish belgilari: Murakkab qoʻshma gaplarda tinish belgilarining ishlatilishi gaplarning tuzilishiga va ular orasidagi munosabatga bogʻliq. Vergul, nuqta-vergul, ikki nuqta va tire kabi tinish belgilari qoʻllaniladi.
- Bog'langan qo'shma gap toifasidagi (bog'lanish yo'li bilan tuzilgan) murakkab qoʻshma gaplar: Bog'langan qo'shma gap toifasidagi murakkab qo'shma gap komponentlari (qismlari) oʻzaro teng bog'lovchilar yoki teng bog'lovchilar vazifasidagi yuklamalar orqali sintaktik aloqaga kirishadi.
- Ergashgan qoʻshma gap toifasidagi (ergashish yo'li bilan tuzilgan) murakkab qoʻshma gaplar: Ergashgan qo'shma gap toifasidagi (ergashish yo'li bilan tuzilgan) murakkab qo'shma gapda ergash gap bir necha boʻlib, ular bitta bosh gapga tobelanadi.
- Bog'lovchisiz qo'shma gap toifasidagi (bog'lovchi vositalarsiz tuzilgan) murakkab qoʻshma gaplar: Murakkab qo'shma gapning bu turida uch va undan ortiq gaplar bog'lovchi vositalarsiz, ohang (ohang) orqali bog'lanadi, bu jihatdan u oddiy bog'lovchisiz qo'shma gapdan farqlanmaydi, lekin bunda gaplar orasidagi semantik munosabatlar murakkabroq boʻladi:
- Aralash tipda tuzilgan murakkab qoʻshma gap: Aralash murakkab qo'shma gap bir necha koʻrinishga ega boʻlishi mumkin: 1) bog'lanish va ergashish yo'li bilan tuzilgan murakkab qo'shma gap. Bunday gaplarning qismlari ham tenglanish, ham tobelanish aloqalari orqali sintaktik munosabatga kirishadi. 2) bog'lanish yo'li bilan va bog'lovchi vositalarsiz tuzilgan murakkab qoʻshma gap. 3) ergashish yo'li bilan va bog'lovchi vositalarsiz tuzilgan murakkab qo'shma gap