Nofilologik yoʻnalishdagi oʻzbek guruhlar talabalarida rus tili boʻyicha nutq kompetensiyalarini grammatik modellar asosida shakllantirish
Ushbu dissertatsiya avtoreferati O'zbekiston Respublikasi oliy ta'lim muassasalarida nofilologik yo'nalishdagi o'zbek guruhlari talabalarida rus tilini chet tili sifatida o'qitishda nutq kompetensiyalarini grammatik modellar asosida shakllantirish muammolarini o'rganishga bag'ishlangan. Unda O'zbekistonda amalga oshirilayotgan ta'lim islohotlari, chet tillarni o'qitishning dolzarbligi, soha oldida turgan vazifalar va ularni amalga oshirish yo'llari keng yoritilgan. Tadqiqotda rus tilini o'qitishda grammatik modellar va ulardan foydalanish metodikasi, talabalarning nutq kompetensiyalarini rivojlantirish bo'yicha ilmiy-amaliy asoslar va tavsiyalar ishlab chiqilgan. Ilmiy ishning yangiligi, amaliy ahamiyati va tadqiqot natijalarining joriy qilinishi ham atroflicha ko'rsatib berilgan.
Asosiy mavzular
- Dissertatsiya mavzusining dolzarbligi va zarurati: Jahonda chet tillarni, shu jumladan rus tilini oʻrganishga qiziqish ortib borayotganligi, Oʻzbekistonda ta'lim sohasida amalga oshirilayotgan islohotlar, OʻRQ-637-sonli “Taʼlim toʻgʻrisida”gi Qonuni hamda Prezident farmonlari ushbu mavzuning dolzarbligini ko'rsatadi. Nofilologik yoʻnalishdagi talabalarda rus tilida nutq kompetensiyalarini shakllantirish boʻyicha ilmiy asoslangan tadqiqotlar birinchi marta amalga oshirilmoqda.
- Tadqiqotning maqsadi va vazifalari: Asosiy maqsad – nofilologik yoʻnalishdagi oʻzbek guruhlar talabalarida rus tili boʻyicha nutq kompetensiyalarini grammatik modellar asosida shakllantirishdan iborat. Vazifalar sifatida esa soʻz birikmalari va gaplarning grammatik modellari tizimini ishlab chiqish, rus va oʻzbek tillarining morfologiyasi hamda sintaksisini qiyosiy tahlil qilish, «Invariant» sintaktik grammatik modellar asosida topshiriqlar va mashqlar tizimini ishlab chiqish hamda nutq kompetensiyalarini shakllantirish modelini ishlab chiqish belgilangan.
- Tadqiqotning ilmiy yangiligi: Tadqiqotda grammatik ma'nolarning invariantlarini izohlovchi shartli sxemaviy-belgili modellardan foydalanish asosida grammatik modellar tizimi ishlab chiqilgan. Shuningdek, bakalavriatning nofilologik yoʻnalishlarida interferensiyaga olib keluvchi omillarni oʻzaro qiyoslash orqali bogʻlangan qoʻshma gaplarni modellashtirish oʻrgatish jarayonlari ishlab chiqilgan.
- Tadqiqotning amaliy natijalari: Tadqiqot natijalari asosida «Invariant» nomli mashqlar toʻplami uslubiy qoʻllanma sifatida ishlab chiqilgan. Shuningdek, ushbu modellar boʻyicha oʻquv qoʻllanmalar yaratilgan va telekoʻrsatuvlar ssenariylarida foydalanilgan. Tajriba-sinov ishining samaradorligi 13,4 foizga oshganligi statistik tahlil bilan tasdiqlangan.
- Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi: Tadqiqot natijalari Oʻzbekiston Respublikasi Oliy taʼlim, fan va innovatsiyalar vazirligi tomonidan ishlab chiqilgan “Oʻzbek (rus) tili” fanining oʻquv dasturiga kiritilgan. Shuningdek, Toshkent davlat oʻzbek tili va adabiyoti universitetida bajarilgan innovatsion loyihalarda foydalanilgan.