Quyi Zarafshon landshaftlarining cho‘llanish jarayonlarini geofazoviy texnologiyalar yordamida baholash va kartalashtirish

Ushbu avtoreferat, Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat universiteti huzuridagi ilmiy darajalar beruvchi ilmiy kengash tomonidan tayyorlangan. Unda Jurayev Jamshid Sunatilloyevichning "Quyi Zarafshon landshaftlarining cho'llanish jarayonlarini geofazoviy texnologiyalar yordamida baholash va kartalashtirish" mavzusidagi falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasining asosiy ilmiy natijalari keltirilgan. Dissertatsiyada Quyi Zarafshon landshaftlarida cho'llanish jarayonini geofazoviy texnologiyalar yordamida monitoring qilish, baholash va kartalashtirish hamda uning oldini olish bo'yicha ilmiy-amaliy takliflar ishlab chiqish masalalari yoritilgan.

Asosiy mavzular

Dissertatsiyaning dolzarbligi va zarurati: Cho'llanish dunyodagi global muammolardan biri bo'lib, iqlim o'zgarishi, tuproq eroziyasi, sho'rlanish kabi omillar bilan bog'liq. Jahon hamjamiyati bu muammolarga qarshi kurashish yo'llarini belgilab bergan. Tadqiqot bu jarayonlarni monitoring qilish va baholashni takomillashtirishga qaratilgan.
Tadqiqotning respublika fan va texnologiyalar rivojlanishining ustuvor yo'nalishlariga mosligi: Dissertatsiya ishi respublika fan va texnologiyalar rivojlanishining VIII "Yer haqidagi fanlar" va V. "Qishloq xoʻjaligi, biotexnologiya, ekologiya va atrof-muhit muhofazasi" yoʻnalishlariga muvofiq bajarilgan.
Muammoning oʻrganilganlik darajasi: Xorijda va MDH mamlakatlarida cho'llanish muammolari bo'yicha ko'plab tadqiqotlar olib borilgan. O'zbekistonda ham bu masala S.B. Abbasov va boshqa olimlar tomonidan o'rganilgan. Ammo, ushbu tadqiqotlarda geofazoviy texnologiyalardan foydalanib monitoring qilish va baholash ishlari yetarli darajada bajarilmagan.
Tadqiqotning maqsadi va vazifalari: Quyi Zarafshon landshaftlarida cho'llanish jarayonini geofazoviy texnologiyalar yordamida monitoring qilish, kartalashtirish, baholash hamda uning ko'lami va darajasini aniqlash asosida ilmiy-amaliy takliflar ishlab chiqishdan iborat. Vazifalari esa iqlim ko'rsatkichlari, tuproq harorati, sug'oriladigan maydonlarda sho'rlanish dinamikasi, geofazoviy texnologiyalar asosida baholash va kartalashtirishni o'z ichiga oladi.
Tadqiqot obyekti va predmeti: Tadqiqot obyekti sifatida Quyi Zarafshon landshaftlari olingan. Tadqiqot predmeti esa landshaftlarda cho'llanish jarayonining geofazoviy texnologiyalar yordamida baholash va kartalashtirishdan iborat.
Tadqiqot usullari: Dissertatsiya ishida dala tadqiqoti, kartografik, taqqoslash, statistik, masofadan zondlash, landshaft-geokimyoviy usullari hamda GAT texnologiyalaridan foydalanildi.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi: Iqlim oʻzgarishining cho'llanish jarayoniga ta'sir mexanizmlari aniqlangan, melioratsiya tadbirlarini amalga oshirish metodikasi takomillashtirilgan, sugʻoriladigan hududlardagi shoʻrlanish dinamikasi tahlil qilingan, NDVI, TGSI va albedo kartalari yaratilgan va cho'llanish jarayonlari baholangan.
Tadqiqot natijalarining amaliy ahamiyati: Cho'llanishning oldini olish bo'yicha ilmiy taklif va tavsiyalar iqlim oʻzgarishi va antropogen yukning oshishi natijasida sodir bo'layotgan tabiiy inqirozning oldini olishda, tabiiy resurslardan samarali foydalanishda muhim manba bo'lib xizmat qiladi.
Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi: Tadqiqot natijalari O'zbekiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirligi amaliyotiga joriy qilingan bo'lib, bu cho'llanishning oldini olish va tuproq unumdorligini yaxshilashga qaratilgan.
Tadqiqot natijalarining aprobatsiyasi va e'lon qilinganligi: Tadqiqot natijalari 2 ta xalqaro va 4 ta respublika ilmiy-amaliy anjumanlarida muhokama qilingan hamda 15 ta ilmiy ish, jumladan 9 ta maqola chop etilgan.
Dissertatsiyaning tuzilishi: Dissertatsiya kirish, uchta bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro'yxatidan iborat bo'lib, 118 betni tashkil etadi.
Cho'llanish jarayonlarining ilmiy-nazariy asoslari: Birinchi bobda cho'llanish atamasining kelib chiqishi, turli ta'riflar, tabiiy geografik baholashdagi yondashuvlar, metod va metodologiyalar, geofazoviy texnologiyalar asosida jarayonlarni baholash va kartalashtirish usullari yoritilgan.
Tabiiy va antropogen omillarning ta'siri: Ikkinchi bobda global iqlim oʻzgarishi, suv resurslari dinamikasi, tuproq shoʻrlanishi kabi tabiiy omillar hamda qishloq xoʻjaligi, chorvachilik kabi antropogen omillarning cho'llanish jarayoniga ta'siri tahlil qilingan.
Geofazoviy texnologiyalar asosida baholash va kartalashtirish: Uchinchi bobda Quyi Zarafshonning 1990, 2000, 2010 va 2020 yillar uchun NDVI, TGSI va albedo kartalari tayyorlanib, cho'llanish jarayonlari baholangan.
Xulosa: Dissertatsiya natijalariga asoslanib, geofazoviy texnologiyalar yordamida cho'llanish jarayonlari o'rganilib, kartalari tuzilganligi, iqlimiy omillarning ta'siri, tuproq sho'rlanishining ahamiyati, NDVI, TGSI va albedo kartalari asosida cho'llanish darajasi indeksining yaratilganligi kabi xulosalar berilgan.