Ushbu kitob boshlang'ich sinflarda "Tabiatshunoslik" darslarida qushlar mavzusini o'qitish metodikasiga bag'ishlangan. Unda qushlar hayoti, xilma-xilligi, ahamiyati, ekologik muammolari, qushlarni o'rganish metodlari va o'quvchilarda qushlar haqida tasavvurlarni shakllantirish usullari haqida ma'lumotlar berilgan. Kitobda dars ishlanmalari, tadbir ssenariylari va foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati ham keltirilgan.
Ushbu kitob O'zbekistonning Andijon Davlat Universiteti talabasi tomonidan tayyorlangan "Zoologiya" fanidan kurs ishi bo'lib, unda qushlarning migratsion xususiyatlari va ularni o'rganish usullari batafsil yoritilgan. Kitobda O'zbekiston hududida keng tarqalgan qush turlari, ularning ekologiyasi, hayot tarzi, ko'payishi va migratsiya xususiyatlari haqida ma'lumotlar berilgan. Bundan tashqari, qushlarning qishlash davri, kunduzgi aktivligi, oziqlanishi va zararkunanda hasharotlarga qarshi kurashdagi ahamiyati ham ko'rsatib o'tilgan.
"Yetim qolgan opa-uka" hikoyasi ikki aka-uka – Mattis va Xegening hayoti haqida hikoya qiladi. Mattis aqlli ammo jamiyatga moslasha olmaydigan yigit. Xege opa, uning tirikchiligi uchun mas'ul bo'lgan mehnatkash va aqlli ayol. Hikoya ularning munosabatlari, jamiyat bilan kurashlari va sevgi va o'zini topish yo'lini izlashlari haqida."
Hikoya turli qushlarning uya qurishni o'rganish jarayonini tasvirlaydi. Qaldirg'och, chumchuq, qarg'a, burgut, boyo'g'li va tovuq Feniksdan saboq olishga harakat qilishadi, lekin ularning sabri va diqqati yetishmaydi. Faqat qaldirg'och Feniksning maslahatlariga amal qilib, mustahkam va qulay uya qurishni uddalaydi. Hikoya sabr-toqat, mehnatsevarlik va maslahatga quloq solishning muhimligini ta'kidlaydi.
Kitob, O'zbekistonning Andijon viloyatida qishlovchi va ko'chmanchi qushlar hayotini o'rganishga bag'ishlangan. Unda qushlarning tuzilishi, skeleti, muskullari, nerv sistemasi va sezgi organlari kabi asosiy biologik xususiyatlari, shuningdek, mayna, zag'izg'on, zag'cha, go'ngqarg'a, qora qarg'a va cho'l qarg'asi kabi keng tarqalgan turlarning ekologiyasi batafsil yoritilgan. Kitobda qushlarning migratsiya xususiyatlari, oziqlanishi, ko'payishi va inson faoliyati bilan bog'liqligi ham o'rganilgan. Asosiy maqsad, mazkur qush turlarining foyda va zararli tomonlarini aniqlash va ularni muhofaza qilish choralarini ishlab chiqishdan iborat.
Kitob Namangan viloyatida keng tarqalgan qushlarning turlari, ularning bioekologik xususiyatlari, qushlarning qish mavsumidagi dinamikasi va ularni muhofaza qilish yo'llariga bag'ishlangan. Turkiston oq laylagining Farg'ona vodiysidagi ekologik xususiyatlari ham o'rganilgan.
Ushbu ilmiy-amaliy ishda O‘zbekistonning Farg‘ona vodiysidagi So‘x tumani hududida yashaydigan yirtqich qushlar tur tarkibi, ularning tarqalishi, biologiyasi, ekologiyasi, ozuqa zanjiridagi o‘rni hamda ularni muhofaza qilish bo‘yicha chora-tadbirlar batafsil yoritilgan. Ishda O‘zbekiston qushlari o‘rganilishi tarixiga oid ma'lumotlar, So‘x tumanining fiziko-geografik tavsifi, qushlarning umumiy tuzilishi va ekologiyasi, yirtqich qushlarning xilma-xilligi, ularning ovlash usullari, hayot tarzi, ko‘payish ekologiyasi va qishlash jarayoni kabi jihatlar atroflicha ko‘rib chiqilgan. Shuningdek, kitobda “Qizil kitob”ga kiritilgan yirtqich qushlar, jumladan Burgut, Kichik burgut, Tasqara, Lochin va boshqa turlar haqida batafsil ma'lumotlar berilgan.
Ushbu dissertatsiya O'zbekiston Respublikasi oliy ta'lim, fan va innovatsiyalar vazirligi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasida ro'yxatga olingan. Tadqiqot Nukus davlat pedagogika institutida bajarilgan. Dissertatsiya mavzusi I.Yusupov she'riyatida qushlar obrazi mavzusiga bag'ishlangan. Tadqiqotning maqsadi I.Yusupov ijodida lirik qahramon, xususan, qushlar obrazining yaratilishidagi badiiy mahorat va ijodiy oʻziga xoslik belgilarini aniqlashdan iborat. Tadqiqotning obyekti sifatida I.Yusupovning bir qancha she'rlari va poemalari tanlangan. Tadqiqotning predmeti I.Yusupov ijodida qushlar obrazining yaratilishi hamda ularda shoirning badiiy mahorati va individual uslubini aniqlashdan iborat. Tadqiqot jarayonida tarixiy-madaniy, tarixiy-qiyosiy, biografik, psixologik va analitik tahlil usullaridan foydalanildi. Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati adabiyotshunoslik ilmida lirik qahramon obrazi, lirik subyekt, lirik obyekt, badiiy detal hamda tasviriy vositalar haqidagi ilmiy tushunchalarni, qarashlarni yanada takomillashtirishga xizmat qiladi. Tadqiqot natijalarining amaliy ahamiyati shundaki, ulardan oliy ta'lim tizimida oʻqitilayotgan “Adabiyot nazariyasi”, “Adabiyotshunoslik asoslari”, “XX asr qoraqalpoq adabiyoti tarixi”, “Mustaqillik davri qoraqalpoq adabiyoti” kabi fanlar oʻqitishda ma'ruza va amaliy mashgʻulot darslarini yangi materiallar bilan boyitadi. Shuningdek, tadqiqot materiallaridan mutaxassislik fanlaridan maxsus kurslar tashkil etish, oʻrta maxsus ta'lim muassasalari, umumiy oʻrta ta'lim maktablari uchun darsliklar yaratishda foydalanish mumkin.
Ushbu kitob Buxoro viloyatidagi ko'llar va suv havzalarida mavjud bo'lgan migrant qushlarning tur tarkibi, soni va yillik dinamikasini o'rganadi. Shuningdek, kitobda baliqchilik xo'jaliklarining migrant qushlar hayotidagi ahamiyati, viloyatning quruqlik biotoplaridagi migrant qushlar tasnifi va tabiatni muhofaza qilish borasidagi tadbirlar haqida ma'lumot beriladi.
Kitob atrofimizdagi olamni o'rganishga qaratilgan. Unda maktab, mahalla, yo'l harakati qoidalari, shaxsiy gigiena, kun tartibi, yil fasllari, o'simliklar va hayvonot dunyosi, uy va yovvoyi hayvonlar, qushlar, hasharotlar, qish, yangi yil, uy-ro'zg'or buyumlari, oshxona, elektr jihozlari, kompyuter, O'zbekiston tabiati, suv, mevalarni to'g'ri iste'mol qilish, bahor, Navro'z bayrami, qishloq hayoti, bog', tabiat qo'ynida dam olish, jonli burchak, dorivor o'simliklar, yoz fasli va tabiatga oid boshqa mavzular yoritilgan.